छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मतारखेबद्दल कसं संशोधन झालं?

मुंबई | १९ फेब्रुवारी २०२६

राज्यात आणि देशभरात आज छत्रपती शिवाजी महाराज यांची जयंती उत्साहात साजरी होत असताना १९ फेब्रुवारी हीच त्यांची जन्मतारीख कशी निश्चित झाली, यामागील ऐतिहासिक संशोधन पुन्हा चर्चेत आले आहे. शिवरायांच्या जन्मवर्षाबाबत दीर्घकाळ मतभेद होते; मात्र उपलब्ध समकालीन पुरावे, ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि शासनस्तरीय समित्यांच्या अहवालांनंतर १६३० हे वर्ष अधिक प्रमाणभूत मानले गेले.

जन्मतारखेवरील ऐतिहासिक वाद

शिवजयंती सार्वजनिकरित्या साजरी करण्याची परंपरा १९व्या शतकात सुरू झाली. त्या काळात उपलब्ध माहितीनुसार १६२७ हे जन्मवर्ष मानले जात होते. मात्र पुढील काळात नव्या दस्तऐवजांच्या आधारे १६३० हे वर्ष अधिक सुसंगत असल्याचे मत इतिहासकारांत बळकट झाले.

या संदर्भात दोन महत्त्वाचे समकालीन स्त्रोत निर्णायक ठरले ते म्हणजे ‘शिवभारत’ आणि ‘जेधे शकावली’. ‘शिवभारत’ हा कवींद्र परमानंद यांनी लिहिलेला ग्रंथ मानला जातो, तर ‘जेधे शकावली’ ही घटनांची कालानुक्रमे नोंद करणारी विश्वसनीय साधनसामग्री समजली जाते.

या दोन्ही स्रोतांमध्ये फाल्गुन वद्य तृतीया, शके १५५१, शुक्रवार या दिवशी शिवरायांचा जन्म किल्ले शिवनेरी येथे झाल्याचा उल्लेख आहे. ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार ही तारीख १९ फेब्रुवारी १६३० ठरते.

विजयराव देशमुख यांचे संशोधन

शिवकथाकार विजयराव देशमुख यांनी या विषयावर स्वतंत्र संशोधन करून १६३० च्या मताला पुष्टी दिली. त्यांनी विविध लिखित व मौखिक स्त्रोतांचा आधार घेतला.

देशमुख यांना सिंदखेड राजा येथे रामसिंग भाट आणि बजरंग भाट यांच्या काव्यरचनेचा उल्लेख आढळल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे. त्या कवनानुसार जिजाऊ मासाहेब या वडील राजे लखुजीराव जाधव यांच्या मृत्यूनंतर दोन वर्षांनी सिंदखेड येथे आल्याचा उल्लेख आहे. त्यावेळी त्यांनी बाल शिवाजींना कडेवर घेतल्याचे वर्णन आढळते. या उल्लेखावरून शिवरायांचे वय साधारण दोन ते अडीच वर्षे असावे, असा तर्क मांडत १६३० साल अधिक सुसंगत ठरते, असे देशमुख यांनी ‘शककर्ते शिवराय’ या ग्रंथात मांडले आहे.

राज्याभिषेकाच्या मुहूर्ताचा अभ्यास

देशमुख यांनी शिवरायांच्या राज्याभिषेकाच्या मुहूर्ताचाही अभ्यास केला. त्यांच्या मते, काशीचे विद्वान गागाभट्ट यांनी जन्मकुंडलीचा आधार घेतल्याशिवाय राज्याभिषेकाचा मुहूर्त निश्चित केला नसता.

उपलब्ध ग्रहस्थितीच्या आधारे तयार करण्यात आलेल्या कुंडलीचा १६३० च्या जन्मतिथीशी मेळ बसतो, असा दावा संशोधनात करण्यात आला आहे. यामुळे १६३० हे वर्ष अधिक बळकट मानले गेले.

शासनस्तरीय प्रयत्न

महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांनी शिवरायांच्या जन्मतारखेच्या निश्चितीसाठी तज्ज्ञांची समिती स्थापन केली होती. मात्र समितीमध्ये मतैक्य न झाल्याने अधिकृत निर्णय होऊ शकला नाही.

यानंतर मनोहर जोशी यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने इतिहासतज्ज्ञ गजानन मेहेंदळे यांच्या अध्यक्षतेखाली समिती नेमली. या समितीने फाल्गुन वद्य तृतीया आणि १९ फेब्रुवारी १६३० या तारखेला मान्यता दिली.

पुढे मुख्यमंत्री विलासराव देशमुख यांच्या कार्यकाळात ९ फेब्रुवारी २००० रोजी राज्य सरकार दरवर्षी १९ फेब्रुवारीलाच शिवजयंती साजरी करेल, असा निर्णय जाहीर करण्यात आला.

निष्कर्ष

दीर्घकाळ चाललेल्या ऐतिहासिक वादानंतर समकालीन दस्तऐवज, संशोधन आणि शासनस्तरीय समित्यांच्या अहवालांच्या आधारे १९ फेब्रुवारी १६३० हीच छत्रपती शिवाजी महाराजांची जन्मतारीख म्हणून व्यापक मान्यता मिळाली. आज राज्यभरात साजरी होणारी शिवजयंती ही त्या संशोधनाधारित प्रक्रियेचा परिणाम मानली जाते.